Big Pharma en de politici. Hoe het kiwi-model en de besparing van anderhalf miljard euro verijdeld werd

20 november 2011

Sinds PVDA-dokter Dirk Van Duppen in zijn boek De Cholesteroloorlog (EPO, 2004) het voorstelde lanceerde om het Nieuw-Zeelandse systeem van openbare aanbestedingen voor geneesmiddelen ook in ons land toe te  passen, kwam dat zogenaamde kiwimodel geregeld op de Belgische politieke agenda te staan. In 2009 zag het er zelfs even naar uit dat het Parlement effectief werk zou maken van een ‘kiwiwet’, die geneesmiddelen goedkoper maakt. Maar daar stak de machtige farma-industrie een stokje voor. Met behulp van bevriende politici werd het oorspronkelijke kiwimodel herleid tot een slap papje dat compleet zijn doel voorbijschiet.

Het verhaal van het kiwimodel in België begon hoopgevend. Het kreeg al gauw de steun van de grote politieke partijen, maar lang duurde die steun niet. Als dokter Van Duppen het kiwimodel in 2004 naar aanleiding van zijn boek  De Cholesteroloorlog in de media brengt, pikt Steve Stevaert, op dat moment voorzitter van de sp.a, het model al snel op. Met veel tromgeroffel zegt hij dat hij de strijd met de machtige farma-industrie wil aangaan. Al snel krijgt Stevaert tijdens een tv-debat in De Zevende Dag de steun van andere partijvoorzitters Jo Vandeurzen (CD&V) en Bart Somers (VLD).

De steun van de liberalen is echter niet van lange duur. Nog diezelfde middag schiet de farmalobby in actie. Toenmalig VLD-senator Jacques  Germeaux, een pleitbezorger van het kiwimodel, schetst hoe de farmaceutische industrie via een vertegenwoordiger in het parlement – zijn partijgenote Yolande Avontroodt – de koers van de liberalen grondig wijzigde. Germeaux: “Onmiddellijk is er diezelfde middag een hysterische reactie geweest van Yolande Avontroodt, die spijtig genoeg – je moet een beetje de tekening zien, dat is politiek – mee in het kiesarrondissement van Bart Somers zit. Ze was nummer twee op de lijst. Avontroodt heeft toen een scène gemaakt, niet alleen ’s avonds bij Somers, maar ook op het partijbureau de maandagmorgen om te herroepen dat we achter dat systeem staan [...] Maar Avontroodt is vooral de spreekbuis van de artsensyndicaten en van pharma.be (de grootste Belgische vereniging van farmaceutische bedrijven, n.v.d.r.). Dit was lobbying. Dit had niets te maken met gezond verstand, dit had niets te maken met fundamentele politiek. Dit was pure lobbying van pharma.be.”

Het kiesdistrict van de PS

Na dit voorval is binnen de regering enkel de sp.a nog volledig gewonnen voor het kiwimodel. De liberalen aan beide kanten van de taalgrens zijn tegen. Ook de PS met minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid Rudy Demotte (die het model zou moeten uitvoeren), is nooit echt volledig gewonnen voor het model. Van Duppen zegt hierover het volgende: “De belangrijkste farmaceutische bedrijven in dit land liggen bijna allemaal in Waals-Brabant. Dat is het kiesdistrict van de PS, van Demotte en van Onkelinx. Ik moet daar geen tekeningetje bij maken.”

In maart 2005 komt – door amendementen van Avontroodt – een slecht compromis tussen rood en blauw tot stand waarmee de essentie van het kiwimodel wordt tenietgedaan (zie artikel ‘De nacht waarin de kiwi een droge vijg werd’). De openbare aanbesteding blijft weliswaar, maar de dure merkgeneesmiddelen die nog onder patent liggen mogen er niet in opgenomen worden. Zo zal men de concurrentie enkel organiseren tussen de goedkopere generische alternatieven. Aangezien die dure geneesmiddelen 90% van de Riziv-uitgaven voor geneesmiddelen uitmaken, zal zo 90% buiten schot blijven. In ruil hiervoor moet de industrie enkele tientallen miljoenen euro’s meer belastingen betalen. Dit is  natuurlijk een peulschil in vergelijking met de 1,5 miljard euro die Van Duppen had vooropgesteld. De media dopen het kiwimodel vervolgens om tot het ‘kiwi- lightmodel’.

Besparing van 1,5 miljard euro

Niemand is voor Demottes uitvoering gewonnen: Dirk Van Duppen niet, het Riziv niet, de farmaceutische  industrie niet. Toch geeft de minister aan het lightmodel te zullen testen aan de hand van een case: de cholesterolverlagers. De sociaaldemocraten willen immers geen gezichtsverlies lijden en kunnen dus niet zonder iets af druipen. Zoals voorspeld, faalt de testcase: er wordt geen besparing verwezenlijkt voor het geheel van de cholesterolverlagers. Er wordt  wel 14 miljoen euro bespaard door een aanzienlijke prijsdaling van Zocor, dat de openbare aanbesteding binnenhaalt, maar die winst wordt tenietgedaan door de parallelle meerverkoop van andere cholesterolverlagers die niet in de aanbestedingsprocedure werden opgenomen. Beïnvloed door reclame en marketing schrijven artsen andere, dure – maar daarom niet betere –  cholesterolverlagers voor. De aanpassingen aan het kiwimodel door de paarse regering betekenen de doodsteek voor het kiwimodel. De farma-industrie haalt haar slag thuis.

Toch toont deze testcase aan dat het kiwimodel – mits het correct wordt uitgevoerd – de prijzen van geneesmiddelen flink kan doen dalen. Dat wordt ook aangetoond door de toepassing van het model in Nederland, en sinds kort in België voor de dure baarmoederhalsvaccins. De kiwi biedt een structurele besparing – 1,5 miljard euro – zónder dat de kwaliteit van de gezondheidszorg wordt ondermijnd. In de huidige context van de crisis kan men het zich niet  veroorloven om deze mogelijkheid niet opnieuw te onderzoeken.

De “grootste lobbycampagne ooit”

Al snel nadat het kiwimodel zijn plaats op de politieke agenda verwerft, komt een enorme lobbycampagne van de farmaceutische industrie op gang.  De farmaceutische industrie beweert dat het model juridisch niet haalbaar zou zijn en dreigt ermee dat er heel wat jobs op het spel staan. Meer dan eens hanteert men non-argumenten zoals het volgende van algemeen directeur van pharma.be, Leo Neels: “Iets wat zo simpel is, kan wel niet goed zijn”.

De Artsenkrant, een blad dat gratis onder de artsen verdeeld wordt en dat volledig door de farma-industrie gesponsord wordt, maakt na het verschijnen van Van Duppens boek verbazingwekkend genoeg een maand lang geen melding van het kiwimodel, tot duidelijk wordt dat het model erg grote belangstelling geniet. Op dat moment verschijnen tal van artikels over het kiwimodel in de Artsenkrant, met titels als ‘Van Duppen mixt ideologie met wetenschap’ en ‘Eerst militant, dan  wetenschapper’. Het lijkt er sterk op dat de farma-industrie via de Artsenkrant Van Duppen – en meteen ook het kiwimodel – wou marginaliseren zonder inhoudelijk op het model in te gaan.

Politici verdedigen farma-belangen

De farma-industrie houdt het niet bij artikels en persconferenties, er wordt ook gemikt op politici om de farmabelangen te verdedigen. Zo klaagt farmabedrijf Pfizer bij Yves Leterme (CD&V) aan dat het vreest een investering van 150 miljoen euro mis te lopen door de hoge belastingdruk en door de hervormingen in de terugbetaling van de geneesmiddelen, lees: het kiwimodel. In diezelfde periode dreigen meerdere producenten van ‘de pil’ om uit de terugbetalingsregeling te stappen zodat ze verlost zouden zijn van alle regels die de overheid hen oplegt. Ook dit kan als een dreiging tegen het kiwimodel gezien worden. In 2007 geeft Herman Van Eeckhout, de adjunct-algemeen directeur van pharma.be, in een interview zelfs toe dat de farmaceutische industrie in die periode de grootste lobbycampagne in de geschiedenis heeft gevoerd tegen het kiwimodel.

De nacht van de moord

Op 22 maart 2005 lag een wetsontwerp voor het kiwimodel ter stemming in de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Hoe het kiwimodel die nacht genekt werd, is een mooi voorbeeld van hoede politiek voor rekening van de industrie rijdt.  Het wetsontwerp dat op 22 maart 2005 ter stemming in de Kamer voorligt, komt in grote lijnen overeen met het door Van Duppen voorgestelde model. Vlak voor er overgegaan wordt tot de stemming echter, dient de meerderheid – met Yolande Avontroodt (VLD) aan kop – niet minder dan twintig amendementen, in waardoor de zitting een marathonzitting wordt. Deze  amendementen worden aanvaard.

Het meest ingrijpende amendement van Avontroodt – dat pas rond twee uur ’s ochtends wordt ingediend! – is datgene waardoor enkel de geneesmiddelen die uit patent zijn (en die slechts 10 % van de uitgaven uitmaken) in de aanbestedingsprocedure kunnen worden opgenomen. Door dit amendement wordt het kiwimodel helemaal uitgehold. Luc Goutry (CD&V), een voorstander van het kiwimodel, zegt dat door zoveel belangrijke amendementen net voor de stemming in te dienen, een echte discussie hier rond niet mogelijk was: “Naarmate de zitting vorderde en de artikelen opschoven en aan belang wonnen, kwamen er steeds meer amendementen van de meerderheid [...] De aandacht was niet bij alle leden even scherp meer. Om 02.45 uur ’s nachts ging het zomaar even over een heffing van 23 miljoen euro [...] ter compensatie voor de farmaceutische industrie, om de maatregel af te kopen via dewelke de aankondigingen inzake geneesmiddelen werd afgezwakt. Om 03.00 uur, toen de kiwi al lang een droge vijg was geworden, bezorgden de diensten van de Kamer ons nog altijd ijverig de nodige drankjes zonder een zucht te slaken terwijl veel commissieleden dat wel al hadden gedaan.”

De bescherming van de geneesmiddelen onder patent, in ruil voor geld, is de kern van het compromis tussen regering en  farmaceutische industrie en tussen sociaaldemocraten en liberalen. De farma-industrie is erg tevreden met deze wijziging aan het wetsontwerp. De industrie ziet zo immers haar voornaamste eis verwezenlijkt: de  onderpatent geneesmiddelen worden niet aan een systeem van openbare aanbesteding gekoppeld.

Tijdslijn

• 2002: De gezamenlijke winst van tien farmaceutische topbedrijven bedraagt 35,9 miljard dollar.
• september 2004: Dirk Van Duppen brengt De cholesteroloorlog. Waarom geneesmiddelen zo duur zijn (uitg. EPO) uit.
• oktober 2004: Sp.a-voorzitter Steve Stevaert pikt het kiwimodel op en zet het op de politieke agenda.
• 28 november 2004: Tijdens een uitzending van het VRT-programma De Zevende Dag scharen de voorzitters van CD&V en VLD zich eveneens achter het model.
• 29 november 2004: Op het partijbureau van de VLD oefent Yolande Avontroodt druk uit op haar partijleiding en wijzigt het VLD-standpunt volledig.
• 22 februari 2005: De paarse regering dient een wetsontwerp omtrent de kiwi in, dat in grote lijnen  overeenkomt met het door dokter Van Duppen voorgestelde model.
• 22 maart 2005: De stemming van het wetsontwerp: de kiwi wordt helemaal uitgehold. De media dopen het kiwimodel om tot kiwi-lightmodel.
• 21 december 2005: Een coalitie (PVDA, KWB en ACV-bediendevakbond LBC/NVK) overhandigt een petitie met meer dan 100.000 handtekeningen voor het kiwimodel aan minister Demotte.
• 26 mei 2006: Het kiwi-light KB wordt met al zijn onvolmaaktheden gepubliceerd.
• 21 april 2007: Een ludieke actie ‘Dafalganshoppen’ in de Nederlandse grensgemeente Hulst: Geneeskunde voor het Volk, KWB en ziekenzorg CM vragen een volwaardig kiwimodel.
• 1 juli 2008: Nederland past de kiwi toe: de prijzen van geneesmiddelen dalen er tot 90%.
• 2009: Vlaanderen past het kiwimodel toe voor het vaccin tegen het HPV-virus dat baarmoederhalskanker veroorzaakt. De prijs van het vaccin daalt met 80%.

• Reactie toevoegen
• 
• 
•